Bước vào giai đoạn mới của học tập hoặc nghề nghiệp, nhiều học sinh và sinh viên cảm thấy bối rối trước vô số lựa chọn, áp lực học tập, và kỳ vọng từ gia đình hay xã hội. Một Mentor – có thể là cha mẹ, thầy cô hoặc một người bạn lớn – không chỉ là người cho lời khuyên, mà còn là “người đồng hành” giúp người trẻ khám phá tiềm năng và định hướng con đường riêng.
Theo khảo sát của Gartner 2022, những học sinh nhận được hỗ trợ từ mentor có khả năng xác định mục tiêu nghề nghiệp rõ ràng hơn 35% so với nhóm không có mentor. Đồng thời, nghiên cứu của American Mentoring Partnership (2021) cho thấy mentoring giúp tăng sự tự tin và kỹ năng ra quyết định ở thanh thiếu niên, đồng thời giảm nguy cơ bỏ học sớm.
Mentoring hiệu quả là cả một quá trình: từ lắng nghe, khơi dậy nhận thức, chia sẻ kinh nghiệm, đến khích lệ và theo sát.
- Lắng nghe trước, hướng dẫn sau
Một sai lầm phổ biến khi làm mentor là đưa ra lời khuyên ngay lập tức. Khi học sinh nói: “Mình không biết nên chọn ngành gì,” phản ứng đầu tiên của nhiều người lớn thường là: “Con phải học ngành này mới có việc tốt.”
Tuy nhiên, nghiên cứu của Center for Creative Leadership (2020) chỉ ra rằng các cuộc trò chuyện mentoring hiệu quả bắt đầu từ việc lắng nghe chủ động.
Cách thực hành:
- Hỏi các câu mở: “Điều này khiến con băn khoăn nhất là gì?” hoặc “Con cảm thấy thế nào về lựa chọn này?”
- Tạo môi trường an toàn, không phán xét, để học sinh thoải mái chia sẻ cảm xúc và suy nghĩ thật.
- Ghi nhận quan điểm của học sinh trước khi đưa ra lời khuyên: “Mình hiểu cảm giác của con, vậy con thấy giải pháp nào khả thi?”
- Khơi dậy tự nhận thức và đặt mục tiêu
Theo Journal of Vocational Behavior (2021), những học sinh thiết lập mục tiêu cụ thể với mentor có khả năng hoàn thành dự án cá nhân cao hơn 42% so với nhóm không có hướng dẫn.
Mentoring hiệu quả không phải là “dạy” mà là giúp học sinh tự khám phá bản thân. Khi họ nhận ra điểm mạnh, điểm cần cải thiện và giá trị riêng, việc đặt mục tiêu trở nên cụ thể và khả thi.
Cách thực hành:
- Hướng dẫn học sinh viết bảng SWOT cá nhân: điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức.
- Đặt mục tiêu nhỏ, cụ thể, có thời hạn, ví dụ: “Tham gia một câu lạc bộ để rèn kỹ năng lãnh đạo trong 2 tháng” thay vì mục tiêu chung chung như “Muốn giỏi hơn.”
- Khuyến khích tự đánh giá tiến trình hàng tuần hoặc hàng tháng.
- Chia sẻ kinh nghiệm thực tế một cách phù hợp
Mentor chia sẻ kinh nghiệm cá nhân sẽ giúp học sinh thấy hình mẫu thực tế và học cách ứng phó với thách thức. Tuy nhiên, cần lưu ý không áp đặt, chỉ kể chuyện khi phù hợp với bối cảnh và mức độ trưởng thành của học sinh.
Cách thực hành:
- Chia sẻ câu chuyện cá nhân, bao gồm thất bại và cách vượt qua.
- Dùng ví dụ minh họa để học sinh thấy được kết nối giữa lý thuyết và thực hành.
Ví dụ Mentor có thể bắt đầu câu chuyện bằng việc chia sẻ về bản thân mình: “Ngày trước khi vào đại học chị cũng bối rối về ngành học, sau khi thử tham gia câu lạc bộ trong trường, chị học được cách quản lý thời gian, kết nối bạn bè, và tìm thấy niềm đam mê thực sự.”
- Khích lệ và theo sát liên tục
Nghiên cứu của MENTOR National Mentoring Partnership (2021) cho thấy học sinh được mentor theo sát ít nhất 6 tháng liên tục có khả năng hoàn thành mục tiêu học tập và dự án cá nhân cao hơn 50% so với nhóm được mentoring không định kỳ.
Mentoring không kết thúc sau 1–2 buổi gặp. Sự theo sát giúp học sinh duy trì động lực và xây dựng thói quen tự chủ.
Cách thực hành:
- Thiết lập lịch check-in định kỳ, có thể là hàng tuần hoặc hàng tháng.
- Ghi nhận thành công, dù nhỏ, để tạo cảm giác tiến bộ: “Mình thấy con đã hoàn thành báo cáo sớm hơn 1 tuần, thật tuyệt!”
- Khi gặp khó khăn, cùng học sinh phân tích vấn đề, lên kế hoạch cải thiện.
- Kết luận
Một mentor hiệu quả không phải người có tất cả câu trả lời, mà là người tạo ra môi trường an toàn, giúp học sinh tự khám phá, thử nghiệm và phát triển. Khi mentoring được thực hành bài bản – từ lắng nghe, khơi dậy tự nhận thức, chia sẻ kinh nghiệm đến theo sát – học sinh/ sinh viên sẽ tự tin hơn, chủ động hơn và sẵn sàng đối mặt với thử thách trong học tập và cuộc sống.
Phụ huynh, thầy cô hoàn toàn có thể áp dụng từng bước nhỏ hôm nay. Bắt đầu từ việc lắng nghe một câu chuyện, đặt một câu hỏi mở, và theo sát một mục tiêu nhỏ. Bạn sẽ thấy sự khác biệt trong cách học sinh/ sinh viên tự tin khám phá tiềm năng của mình.
